अंधश्रद्धा म्हटले की आपल्या डोळ्यांसमोर देव-देवस्की, भूत-प्रेत, जादूटोणा, करणी, अंगात येणे, चमत्कार अशा गोष्टी उभ्या राहतात. विज्ञानाच्या युगातही समाजात अशा अंधश्रद्धा अस्तित्वात आहेत, ही वस्तुस्थिती नाकारता येत नाही. मात्र अंधश्रद्धेचे स्वरूप एवढ्यापुरते मर्यादित नाही. विज्ञानाच्या नावाने निर्माण होणारी, विज्ञानाच्या एखाद्या शक्यतेचा अतिरंजित अर्थ लावणारी आणि पुराव्याऐवजी आशेवर आधारलेली श्रद्धादेखील अंधश्रद्धेचे रूप धारण करू शकते. मालाडमध्ये एका ८० वर्षीय वृद्धाचा मृतदेह जवळपास चार वर्षे फ्रीझरमध्ये ठेवण्यात आल्याची घटना याच व्यापक प्रश्नाकडे गांभीर्याने पाहण्याची संधी देते.
वृत्तानुसार, २०२२ मध्ये वृद्धाचा नैसर्गिक मृत्यू झाल्यानंतर कुटुंबीयांनी अंत्यसंस्कार करण्याऐवजी क्रायोनिक्सच्या माध्यमातून मृतदेह जतन करण्याचा मार्ग स्वीकारला. भविष्यात वैद्यकीय तंत्रज्ञान इतके प्रगत होईल की मृत व्यक्तीला पुन्हा जिवंत करता येईल, या आशेने मृतदेह जतन करण्यात आल्याचे सांगितले जाते. येथे क्रायोनिक्स या संकल्पनेच्या वैज्ञानिक संशोधनावर प्रश्न उपस्थित करणे हा मुद्दा नाही. प्रश्न आहे तो वैज्ञानिक संकल्पना, तिची सद्यस्थिती आणि तिच्याबद्दल निर्माण केलेली मानवी अपेक्षा यांच्यातील अंतराचा.
विज्ञान म्हणजे केवळ ‘भविष्यात काहीतरी शक्य होऊ शकते’ असे म्हणणे नव्हे. विज्ञान म्हणजे प्रश्न विचारणे, निरीक्षण करणे, प्रयोग करणे, पुरावे तपासणे, निष्कर्षांची पुनर्तपासणी करणे आणि उपलब्ध पुराव्यांच्या मर्यादा प्रामाणिकपणे स्वीकारणे. विज्ञानाची खरी ताकद त्याच्या निश्चित उत्तरांपेक्षा ‘मला माहीत नाही’ असे म्हणण्याच्या क्षमतेत आहे.
याउलट अंधश्रद्धेची सुरुवात तेव्हा होते, जेव्हा शक्यता ही खात्री बनते आणि आशा ही वस्तुस्थितीचा पर्याय बनते. एखादी वैज्ञानिक संकल्पना संशोधनाच्या टप्प्यावर असेल, तिचे भवितव्य अनिश्चित असेल, तरी तिच्याकडे ‘एक दिवस नक्कीच हे शक्य होईल’ अशा अढळ विश्वासाने पाहिले जाऊ लागले तर तिथे विवेकाचा प्रश्न निर्माण होतो.
अंधश्रद्धेचा धोका तिच्या विषयात नसतो; ती विचार करण्याची पद्धत बनते, तेव्हा तिचा धोका वाढतो. देवाच्या नावाने केलेली करणी असो किंवा विज्ञानाच्या नावाने केलेली अशक्य अपेक्षा असो, दोन्ही ठिकाणी जर पुरावा, तर्क आणि प्रश्न विचारण्याची क्षमता बाजूला पडली तर माणूस विवेकापासून दूर जातो.
यामुळे ‘वैज्ञानिक अंधश्रद्धा’ हा शब्द वापरताना एक महत्त्वाचा फरक लक्षात घ्यायला हवा. विज्ञान स्वतः अंधश्रद्धेचे समर्थन करत नाही. उलट विज्ञानाची पद्धतच अंधश्रद्धेला आव्हान देते. परंतु विज्ञानाबद्दलची मानवी समज अंधश्रद्धाळू होऊ शकते. एखाद्या तंत्रज्ञानाला त्याच्या वास्तविक क्षमतेपेक्षा अधिक सामर्थ्य देणे, वैज्ञानिक शब्दांचा वापर करून अवैज्ञानिक दावे करणे, संशोधनातील अनिश्चितता लपवणे किंवा ‘वैज्ञानिक’ असा शब्द ऐकून कोणताही दावा तपासणीशिवाय स्वीकारणे ही त्याची उदाहरणे आहेत.
धार्मिक आणि पारलौकिक अंधश्रद्धा माणसाला मृत्यूनंतरच्या जगाची आशा दाखवते. विज्ञानाच्या नावाने निर्माण होणारी अंधश्रद्धा कधी कधी मृत्यूलाच पराभूत करण्याचे स्वप्न दाखवू शकते. दोन्हींची भाषा वेगळी असली तरी मानवी भीती, मृत्यूची अपरिहार्यता आणि जगण्याची तीव्र इच्छा हा समान धागा असू शकतो.
मृत्यू हा मानवी अस्तित्वाचा सर्वांत कठीण प्रश्न आहे. आपल्या प्रिय व्यक्तीचा मृत्यू स्वीकारणे कोणालाही सोपे नसते. त्यामुळे मृत्यूवर मात करण्याची कोणतीही शक्यता आशेचा किरण ठरू शकते. पण याच भावनिक अवस्थेत विवेकाची सर्वाधिक गरज असते. दुःखाच्या क्षणी माणूस सहजपणे अशा दाव्यांना बळी पडू शकतो, जे सामान्य परिस्थितीत तो कदाचित स्वीकारणार नाही.
म्हणूनच विवेकवाद म्हणजे श्रद्धेची केवळ खिल्ली उडवणे नव्हे. विवेकवाद म्हणजे स्वतःच्या श्रद्धेलाही प्रश्न विचारण्याची तयारी. आपल्या मनाला आवडणारा निष्कर्ष खरा आहे का, यापेक्षा ‘त्यासाठी पुरावा काय?’ हा प्रश्न विचारण्याची सवय. एखादी गोष्ट अशक्य आहे असे म्हणण्यापूर्वीही आणि शक्य आहे असे मानण्यापूर्वीही पुराव्याकडे पाहणे.
आजच्या डिजिटल युगात या विवेकाची गरज आणखी वाढली आहे. इंटरनेटवर वैज्ञानिक शब्दांचा वापर करून असंख्य दावे केले जातात. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जनुकीय तंत्रज्ञान, दीर्घायुष्य, अवयव पुनर्निर्मिती, मेंदूचे संशोधन, क्रायोनिक्स अशा क्षेत्रांमध्ये वास्तविक संशोधन सुरू आहे. पण संशोधन सुरू आहे याचा अर्थ त्यातील प्रत्येक कल्पना उद्या वास्तवात उतरेल, असा होत नाही. ‘संशोधन सुरू आहे’ आणि ‘उपचार सिद्ध झाला आहे’ यांच्यामध्ये प्रचंड अंतर असते.
याच ठिकाणी विवेकवादी समाजाची भूमिका महत्त्वाची ठरते. विज्ञानविरोधी होणे हा विवेकवाद नाही आणि विज्ञानाच्या प्रत्येक दाव्याला डोळे झाकून स्वीकारणेही विवेकवाद नाही. विज्ञानाचा आदर करायचा असेल तर वैज्ञानिक पद्धतीचा आदर केला पाहिजे. प्रश्न विचारणे, पुरावा मागणे, अनिश्चितता स्वीकारणे आणि चुकीचे ठरल्यास मत बदलणे हेच वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचे आधारस्तंभ आहेत.
समाजाने अंधश्रद्धेविरुद्धची लढाई केवळ मंदिर, देवस्की, भूत-प्रेत किंवा जादूटोण्यापुरती मर्यादित ठेवली तर ती अपुरी ठरेल. आज अंधश्रद्धा नव्या भाषेत, नव्या तंत्रज्ञानासह आणि कधी कधी ‘वैज्ञानिक’ मुखवट्यातही समोर येऊ शकते. त्यामुळे विवेकवादाची मशालही काळानुसार पुढे नेण्याची गरज आहे.
अंधश्रद्धा कोणाची आहे, तिची भाषा कोणती आहे किंवा तिच्यामागे धार्मिक की वैज्ञानिक शब्द आहेत, यापेक्षा ती पुराव्यावर उभी आहे की आंधळ्या विश्वासावर, हा खरा प्रश्न आहे. मृत्यूची भीती असो, चमत्काराची आशा असो किंवा विज्ञानाकडून चमत्काराची अपेक्षा असो; माणसाला विवेकाची साथ हवीच.
कारण विज्ञान आपल्याला जग बदलण्याची शक्ती देते; पण त्या शक्तीचा अर्थ समजून घेण्याची बुद्धी विवेकवादच देतो. म्हणूनच आजच्या काळात विज्ञानाबरोबर वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाबरोबर विवेकवाद जोपासणे, ही केवळ बौद्धिक गरज नाही; ती सुजाण समाजाची मूलभूत जबाबदारी आहे.
